Juma, 24-oktyabr, 2014 Toshkent vaqti: 22:58

Iqtisodiyot

Shanxaydan tahlilchi: Xitoyning Markaziy Osiyodagi roli oshsa oshadiki, pasaymaydi

Multimedia

Audio
1992-yilda, Xitoy Markaziy Osiyoning yangi mustaqil respublikalari bilan aloqa qilishni boshlagan davrda, butun mintaqa bo’ylab 500 million dollar sarmoya kiritilgan bo’lsa, 2011-yilda investitsiya hajmi 40 milliard dollarga yetdi. 25 milliardning o’zi Qozog’istonga to’g’ri keladi.



2006-yildan beri Qozog’iston nefti, 2009-yildan esa Turkmaniston gazi Xitoy tomon yo’nalgan. Mintaqa tabiiy boyliklari tarixda ilk bor Rossiyani chetlab o’tgan holda jahon bozoriga chiqarildi, deydi Pan Guang, Shanxay akademiyasida xalqaro tadqiqotlar markazi rahbari o’rinbosari.

Xitoyning yetakchi olimi nazarida Markaziy Osiyo uchun Xitoy sarmoyasi suv va havodek zarur. Mintaqa ham Xitoy uchun strategik, ayniqsa, energetik jihatdan nihoyatda muhim.

Professor Pan Guang 2001-yilda tashkil etilgan Shanxay Hamkorlik Tashkilotini mustahkam organ deb ataydi. Hamkorlik kengayishi uchun zamin yaratgan tizim, deydi u.
 
“Rossiya, Xitoy va Markaziy Osiyoning to’rt davlati (O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston va Tojikiston) bir yoqadan bosh chiqarib, iqtisodiy, siyosiy va madaniy masalalarni birgalikda hal etishga kelishgani – tarixiy ahamiyatga ega, avval hech kuzatilmagan bir hol, shunday emasmi?”

Besh mamlakat – kuzatuvchi. Afg’oniston, Hindiston, Pokiston, Eron va Mongoliya. Yaqindan beri Turkiya ham muzokaralarda qatnashishga qiziqa boshladi. Turkiya NATO a’zosi ekan, deydi professor Pan, bu jiddiy o’zgarish.
 
G’arb ziyolilari va siyosatdonlari Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga NATO bilan tenglashishga urinayotgan, lekin zaif bir organ sifatida qaraydi. Professor Pan Guang bu fikrni tamoman rad etadi. Shanxay-6, deydi u, NATO bilan birga ishlashi kerak. Har ikkisi uchun bu dunyoda vazifa yetarli.

Masalan, Afg’onistonda, deydi Xitoy akademigi. Rossiya va Xitoy afg’on qurolli kuchlarini tayyorgarlikdan o’tkazishda yordamlashib, qo’ldan kelgancha sarmoya kiritib, nochor davlat iqtisodiyotini oyoqqa turg’azishda ko’maklashib, barqarorlik yo’lida hissa qo’shishi mumkin.

Turkiyaning madaniy jihatdan Markaziy Osiyo va Afg’oniston xalqlariga yaqinligi hamjihatlik uchun xizmat qilishi kerak, deydi professor. 
 
Xitoy Afg’onistonning tabiiy boyliklari, xususan mineral zaxiralarini qazish uchun 2007-yilda ulkan kelishuv imzolagan, 3 milliard dollar miqdorida sarmoya ajratilgan. Yo’llar va transport, telekommunikatsiya hamda qishloq xo’jaligi uchun yana yuzlab million dollar ajratilgan.
 
Pan GuangPan Guang
x
Pan Guang
Pan Guang
Olim vatani Xitoyning butun mintaqadagi rolini qisqacha qilib shunday izohlaydi: O’zaro manfaatlarga asoslangan holda madad ko’rsatish, biznes qilish va xavfsizlikni ta’minlash, xususan diniy ekstremizmga qarshi birga kurashish.

Markaziy Osiyoning qay davlatiga qaramang, ular Xitoydan shuni kutadi va so’rayapti, deya ta’kidlaydi Pan Guang. Hozir mintaqaning har bir davlatida Xitoy eng yirik sarmoyador va biznes hamkor.
 
Shanxay-6 doirasida Rossiya ko’proq xavfsizlikka urg’u bersa, Xitoy iqtisodiy hamkorlikka.

Ikki tomonlama aloqalar siyosiy-iqtisodiy jihatdan mustahkam deb bong urish mumkin, deydi amerikalik olim Richard Uayts (Richard Weitz, Hudson Institute), lekin ham Shanxay-6, ham mintaqaviy jihatdan masala juda murakkab.

Birinchidan, deydi u, Moskva va Pekin Markaziy Osiyodagi o’zgarishlarni turlicha ko’radi va talqin qiladi. Rasmiylar ba’zida buni qanchalik rad etmasin, ular bir-biriga raqobatdosh davlatlar. Har ikkisi ta’sir kuchini oshirish, qudratini mustamkamlash payida. Oradagi mamlakatlar albatta buni biladi va tushunadi.
 
Amerika Markaziy Osiyoda na Rossiya va na Xitoy bilan bellashish niyatida. Vashington rasmiylaridan shuni ko’p eshitamiz. Lekin Moskva va Pekinda o’tirgan siyosatdonlar bunga ishonmaydi. Qo’shma Shtatlar qo’l qovushtirib o’tirgani yo’q, deydi ular, biznes va iqtisodiy hamkorlik bobida orqada, lekin siyosiy-ijtimoiy ta’siri beqiyos. Yangi Ipak Yo’li singari g’oyalar amalga oshishi uchun barcha davlatlar birdek tashabbus ko’rsatishi kerak, deydi Uayts, afsuski, real yondashuv kuzatilmaydi.

Richard Uayts (Richard Weitz)Richard Uayts (Richard Weitz)
x
Richard Uayts (Richard Weitz)
Richard Uayts (Richard Weitz)
Uayts singari olimlar fikricha, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti ko’p jihatdan zaif.

Kelishuvlar ko’p hollarda qog’ozda qolib ketadi, chunki Rossiya va Xitoy bir-biri olg’a surgan dasturlarni amalda quvvatlagisi kelmaydi va natijada kam mablag’ ajratiladi. Energetik klub ochamiz deyishgan edi, deydi Uayts, gaz va neft bahosi yuzasidan kelisha olmayapti. Eksportchi Moskva yonilg’i qimmatroq bo’lsin desa, iste’molchi Xitoy arzonroq deydi. 
 
Afg’onistonda NATO va Amerika Xitoyni hamkorlikka chorlayotgan bo’lishi mumkin, ammo manfaatlar to’qnashuvi u yerda ham sezilib, siyosiy jihatdan bir pozitsiyada turishi qiyin, deya tahlil qiladi Richard Uayts. Yangi davlat va jamiyat qanday qurilishi, terrorizm, erkinlik va demokratiya deganda tomonlar turlicha qarashlar va qadriyatlarga ega.
 
Bir narsa aniq, deydi olim, Xitoy iqtisodiy jihatdan kuchayib borar ekan, qo’shni davlatlar u bilan iloji boricha do’stona va yaqin aloqada bo’ladi. Shu bois Markaziy Osiyo va Afg’onistondagi roli oshsa oshadiki, pasaymaydi, deydi u.
Mazkur forum yopiq.
Izohlar
     
Mazkur forumda izohlar yo'q, siz boshlab bering
JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
Alisher Soipov (1981-2007) - Shohruh Soipov so'zlaydi - (Suhbat bundan ikki yil oldin qilingan. Afsuski, masala yuzasidan yangilik yo'q)i
X
24.10.2014 14:00
2007-yilning 24-oktabrida O’shda yosh va fidokor jurnalist Alisher Soipov otib o’ldirilgan edi. Uni kim va nima uchun nishonga olgan? Shohruh Soipov, Alisherning ukasi, “Amerika Ovozi” ga oila boshdan kechirgan fojia va jurnalist qoldirgan meros haqida gapirib berdi.

KUNDALIK ESHITTIRISH

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
  • Kobani

  • Kobani

  • Turkiya-Suriya chegarasida

  • Bag'dod

  • Kanadalik askarlar Iroqqa yo'l olayapti.

Fotogalereya

Fotogalereya Suriya va Iroq

G'arb qo'llab-quvvatlovini olgan kurd jangchilari Turkiya orqali Suriyaga 1300 safdoshini jo'natishga hozirlik ko'rayapti. Iroqda va Suriyada janglar davom etmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Turkiya kurdlari qo'shni davlatdagi urushda o'lgan elatdoshlariga motam tutmoqda

Suriyaning Kobani shahri bir necha kundan beri jang maydoni. "Islomiy davlat" bilan qonli urush ketmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Kanada parlamentida otishma, Ottavadan suratlar

Kanada poytaxtida urush qahramonlariga qo'yilgan yodgorlik oldida turgan askar otib ketilgan. Bu inshoot yaqinidagi parlament binosi ham xavf ostida degan ogohlantirishdan keyin evakuatsiya ishlari boshlangan. Harbiy soqchini nishonga olgan shaxs parlament tomon qochdi, deydi guvohlar. Imoratdan o'q ovozlari eshitilgan. Askarni otgan odam politsiya o'qidan o'lgan. Yaralangan askar ham kasalxonada jon bergan.
Fotogalereya

Fotogalereya Joko Vidodo, Indoneziya prezidenti qasamyod keltirdi

Indoneziyaning yangi rahbari, armiya yoki siyosiy elitaga aloqasi bo'lmagan, oddiy xalqdan chiqqan Joko Vidodo qasamyod keltirdi. 53 yoshli arbobni fuqaro Jokovi deb biladi, o'tmishda uy jihozlari sotib kun ko'rgan. Jakarta meri lavozimida islohotchi sifatida tanilgan.
Fotogalereya

Fotogalereya Kobanida janglar davom etmoqda - 20-oktabr, 2014-yil

Suriyaning Turkiya chegarasi yaqinidagi Kobani shahrida kurdlar va "Islomiy davlat" jangarilari o'rtasida kurash davom etmoqda. Turkiya Tashqi ishlar vaziri Mevlut Chavusho'g'lining aytishicha, Iroq kurdlarining "Islomiy davlat"ga qarshi kurashda Suriya kurdlariga ko'mak berish uchun Turkiya orqali chegarani kesib o'tishiga ruxsat berilmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Gonkongda minglab namoyishchilar politsiya bilan yuzma-yuz, tarqalmoqchi emas

Bu yoshlar Gonkongda demokratik saylovlar talab qilmoqda. Pekin siyosatini qoralab, rahbarni mahalliy xalqning o'zi tanlashi shart, deydi ular. Talabalar chodirlar qurib olgan, shu yerda tunashayapti. Maqsad tinchlik, deydi ular, "hukumat bizning dardimizni eshitsin". Pekin nazarida ularning talabi asossiz.
Fotogalereya

Fotogalereya Kobani uchun janglar davom etmoqda

Suriyaning Kobani shahrida "Islomiy davlat" va kurd jangchilari o'rtasida qonli janglar davom etmoqda. Tinch aholining katta qismi qo'shni Turkiyaga qochib o'tgan.
Fotogalereya

Fotogalereya AQShda Ebola bilan xastalanganlar soni ikkitaga yetdi

O'tgan hafta AQShning Texas shtati kasalxonasida bir bemor Ebola virusidan vafot etgan edi. Unga qaragan ikki hamshira ham virusni yuqtirgani aniqlandi. Ayni paytda dunyo bo'ylab kasallikka qarshi kurash choralari kuchaytirilmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Kobani shahri uchun janglar avjida, Suriya

Suriyaning Turkiya bilan chegaradosh Kobani shahri "Islomiy davlat" bilan olishmoqda. Amerika havo hujumlari orqali kurd jangchilariga ko'maklashmoqda. Turkiya bu urushga aralashmoqchi emas, lekin "Islomiy davlat" ga qarshi AQSh boshliq xalqaro koalitsiyaga kirgan.

Interaktiv

SAYTGA KIRISHNING XAVFSIZ YO’LI