Shanba, 01-noyabr, 2014 Toshkent vaqti: 16:01

Markaziy Osiyo

Yulg’ich siyosat - Afg’oniston va Markaziy Osiyoda asosiy muammo

Toshkentda Mustaqillik kuni paradida, 31-avgust, 2012
Toshkentda Mustaqillik kuni paradida, 31-avgust, 2012
Qadim tarixi bilan faxrlanadigan Afg’oniston nega shu kungacha o’zini boshqara oladigan normal davlatga aylana olmadi? Unga qo’shni Markaziy Osiyo respublikalari ham erkinlik cheklangan jamiyatlar qatorida.

Indiana Universiteti professori, afg’onistonlik o’zbek olimi Nazif Shahroniy tahlilicha, gap faqat boy berilgan imkoniyatlarda emas.

Mintaqadagi bugungi muammolar, yechimlar hamda kelajak haqida gap ketganda, G’arb ilmiy doiralarida eng ko’p tilga olinadigan narsa - Yangi Buyuk O’yin, go’yoki Markaziy Osiyo va uning tabiiy boyliklari ustidan yirik davlatlar raqobatda.

Shuningdek, xavfsizlik, terrorizmga qarshi kurash, Sovet imperiyasi qoldirgan meros va jamiyatlar haliyam o’tish davrini boshdan kechirayotgani ko’pincha mavjud muammolarning sababi qilib ko’rsatiladi.

Antropolog olim Nazif Shahroniy masalaga boshqa ko’z bilan qaraydi, yuqoridagi faktorlarni asl muammolardan chalg’ish deb hisoblaydi.

Uning aytishicha, Markaziy Osiyo respublikalariga Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin, afg’onlarga esa Tolibon hokimiyati qulashi ketidan noyob, tarixiy imkoniyatlar berilgan edi. Ammo umidlar puchga chiqdi. Olimga ko’ra, buning sababini siyosiy tizimlardan qidirish kerak.

“Davlat kelajagini uning joylashuvi, tarixi, madaniyati yoki dini emas balki siyosat qanday yo’lga qo’yilgani belgilaydi. Jamiyatda siyosiy stimullar qanday maqsadga qaratilgani eng muhim faktor”, - deydi Shahroniy.

Hozirda Afg’oniston va Markaziy Osiyoda chuqur ildiz otgan va progress yo’lida to’siq bo’lib turgan bir siyosiy madaniyat shakllangan. Bu – ekstraktiv, ya’ni yulg’ich siyosat. 

“Uning mohiyati shundaki, hokimiyat elita tomonidan qanday qilib bo’lsa-da, qo’lga kiritilishi kerak bo’lgan o’lja deb ko’riladi. Hokimiyatini o’zlashtirgan guruh cheksiz mol-davlat orttirishga tushadi, strategik resurslarga yo’l topadi. Bunday mentalitet ostida yashaydigan xalqning kelajagi yo’q”, - deydi suhbatdosh.

Mintaqada bugun aynan shunga guvohmiz. Mustaqillik boshida prezident idorasiga qadam qo’ygan shaxslarning amaldan aslo tushgisi yo’q.

Qizig’i, deydi Shahroniy, Qirg’izistonda uzoq yillik rahbarni oxir-oqibat xalq idorasidan sudrab olib chiqishgacha bordi, lekin o’rniga saylangan rahbarlar ham ayni yo’ldan borib, quvg’inga uchradi. Davlatning tabiatida, jamiyatdagi siyosiy muhitda gap ko’p, deydi olim.

Yulg’ichlik jamiyat hayotiga singib ketdimi, to’xtatish qiyin. Bunday davlatda hukmdorning aytgani aytgan, degani degan. Qonunlar, bosh qomus va siyosiy institutlar hech qanday ahamiyatga ega emas.

Xalq qo’rquv ostida yashaydi, shu yo’l bilan boshqariladi. Klanchilik, oshna-og’aynigarchilik va korrupsiya keng tarqaladi, odamlar bir-biriga ishonmaydi.

Nazif Shahroniyga ko’ra, yulg’ich siyosatning yana ikki belgisi bor. Birinchisi, chet el yordamiga tobelik; ikkinchisi  mamlakatda markaziy hukumat qatorida muqobil hokimiyat tizimlarining tashkil topishidir.

Masalan, Afg’onistonda AQSh elchixonasini o’z armiyasi va byudjetiga ega alohida organ deb ko’rish mumkin. BMT idorasi va unga qarashli qo’shinlar, nohukumat tashkilotlar ham o’ziga xon alohida strukturalar. Bular orasida eng zaifi Hamid Karzay ma’muriyatidir.

Xo’sh, yulg’ich siyosatdan qanday qilib qutulish mumkin?

Afg’onistonlik o’zbek olimining tavsiyasi shuki, avvalo markazlashgan hokimiyat vakolatlari imkon qadar kengroq miqyosda taqsimlanishi lozim. Siyosiy institutlar tafakkuri o’zgarishi, ko’rsatmasiz mustaqil faoliyat yuritishga o’rganishi, fuqarolar tashabbus bilan chiqishga o’rganishi kerak.

Xalq mentalitetiga singib ketgan ayrim an’ana va udumlardan voz kechish ham islohotning bir qismiga aylanmasa bo’lmaydi.
Afg'oniston va Markaziy Osiyo yulg'ich siyosat changalida/Professor Nazif Shahroniy - Shohruh Hamro
Afg'oniston va Markaziy Osiyo yulg'ich siyosat changalida/Professor Nazif Shahroniy - Shohruh Hamroi
|| 0:00:00
...
 
🔇
X

Nazif Shahroniy bular o’ta murakkab, uzoq vaqt, iroda va jasorat talab qiladigan qadamlar ekanini tan oladi, lekin shuni qayd etadiki, hokimiyatda o’tirganlar, elita tub o’zgarishlarga yo’l ochishi amri mahol.

Markaziy Osiyodagi repressiv tuzumlar o’tgan 20 yil mobaynida shu qadar chuqur ildiz otib bo’ldiki, chet davlatlar yordamisiz, ichkaridan o’zgarish bo’lishiga umid yo’q.  
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'qMustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q
x
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q

“Afg’onistonning tuzumi o’zini muammolarini tug’dirgan bo’lsa, O’rta Osiyo davlatlari ham ayni shaklda o’zlarining muammolarini tug’dirishyapti. Bir qozonda qaynashadi bu davlatlar hammasi”, - deydi Shahroniy.

Kelasi yili aprelda Afg’onistonda prezident saylovlari kutilmoqda. Hamid Karzay, konstitutsiyaga ko’ra, uchinchi muddatga saylanishi mumkin emas. Bu muhim siyosiy tadbirdan nima kutish mumkin?

“Afg’onistonda siyosat bir kishining o’zgarishi bilan o’zgarmaydi. Bunday kishilar ko’p kelgan, ketgan. Karzay bo’lsin, uning og’a-inisi bo’lsin. Sistema noto’g’ri. Sistema, nizom o’zgarmasa, Afg’onistonda umid yo’q. Bizning asosiy qonunimiz konstitutsiya o’zgarishi kerak, xalqning o’ziga haq berilsin, o’zini idorasini o’zining qo’liga olsin mahallalarda, tumanlarda, viloyatlarda. Hozir hamma narsa Kobuldan kontrol qilinadi”, - deydi olim.

AQSh qo’shinlari 2014-yilda bu mamlakatni tark etish oldidan afg’on armiyasi va politsiyasi malakasini oshirishga zo’r beryapti. Nazif Shahroniy deydiki, davlatning kuchi uning harbiy salohiyatida emas. Vashington buni tushunishi kerak.
x

“Bu gaplar Amerikani o’zini ichidagi saylov uchun aytilayotgan gaplar. Agar shu tuzum bo’lsa, Afg’oniston o’zini eplay olmaydi. Bugun, ikki yildan keyin va hatto 10 yildan keyin ham”, - deydi Nazif Shahroniy.

AQSh diplomatlari Afg’oniston qo’shni davlatlar ko’magiga muhtoj ekanini aytib keladi. O’zbekiston hozirda bu davlatni elektr quvvati bilan ta’minlashda, yo’llar qurishda yordam berib kelayapti. Toshkent yana qanday madad ko’rsatishi mumkin?

“Afg’onistonga qiladigan katta xizmatlari mumkin ediki, o’zbek xalqini Afg’onistonda qo’llab-quvvatlasalar. Xususan, bizda hozir bir qonun bor. Har xalq o’zini tilida maktabda o’qisin, o’zini tilini o’rgansin degan. Bizda material yo’q, muallim yo’q, qiyinchiliklar haddan ko’p. Shu sohada O’zbekiston katta xizmatlarni qilishi mumkin edi”.
Mazkur forum yopiq.
Izohlarni tartiblashtirish
Izohlar
     
Fikr bildiruvchi: Ibrohim EL-Khoshimiy E-mail adresingiz: USA
23.11.2012 23:03
Assalamu alaykum baurlar! Mening otam rahmatlik aytgan edi: "Ko'p o'qiganga qaraganda ko'p davra ko'rgan aqlliroq" deb. Shu mavzu yaxshi chiqibdi, yana shu kishiga o'xshash aqlli insonlar fikrlari bilan tanishtirib borsalaringiz yaxshi bo'lar edi. Assalamu alaykum va rohmatullahi va barakatuh!


Fikr bildiruvchi: Anonim
13.11.2012 07:46
O'zbekchasi yaxshi ekan Nazif akaning. Lekin davlat kelajagini uning joylashuvi, geografiyasi belgilamaydi degan fikriga qo'shilmayman. Kimga qo'shni ekaningiz, kimlar bilan kunda muomala qilishga to'g'ri kelishi, tabiat nimalarni yetishtirishga imkon berishi va yo'llar qayerga yetaklashida ham gap ko'p.

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
Otalar uyda, bola boqadi; onalar ishda - Today's dadsi
X
31.10.2014 22:03
Bugun ko'plab erkaklar uyda bola tarbiyasi bilan band, onalar esa ishlab pul topadi. Buning nimasi yomon, deya so'raydi "Amerika Ovozi" bilan gaplashgan amerikaliklar.

KUNDALIK ESHITTIRISH

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
Fotogalereya

Fotogalereya Quddus: arab va yahudiylar orasida to'qnashuvlar

Quddusdagi al-Aqsa masjidi bugun qisman ochiq. Isroil politsiyasi chorshanba kuni inshootni butunlay yopib qo'ygach, Falastin ma'muriyati buni urush e'lon qilishga qiyoslagan edi. Hududda hafta boshida ro'y bergan otishmada avval isroillik ruhoniy jarohatlangan; ketidan politsiya falastinlik bir shaxsni otib o'ldirgan edi. To'polon ko'tarilmasligi uchun musulmon va yahudiylar uchun muqaddas sanalgan masjid va uning atrofini vaqtincha to'sib qo'ydik, deydi Isroil huquq-tartibot xodimlari. 50 yoshgacha bo'lgan erkaklar hududga hamon yo'latilmayapti. G'azoda hukmron HAMAS va Isroil o'rtasida shu yil ro'y bergan ikki oylik urush ortidan yahudiy va falastinliklar munosabati hanuz tarang. Ixtilof 21 mingdan ziyod odam, asosan, g'azolik tinch aholini hayotdan olib ketgan edi.
Fotogalereya

Fotogalereya Burkina Fasoda xalq isyon ko'tardi, prezident ishdan ketdi

G'arbiy Afrikadagi davlat, Burkina Fasoda prezident Bleyz Kompraore 27 yillik boshqaruvdan keyin ishdan ketdi. Mamlakatda o'n minglab odamlar namoyishga chiqib, rahbarning iste'fosini talab qilayotgan edi. Chiqishlar qonli tus olgach, kecha armiya parlamentni tarqatib yuborib, muvaffaq hukumat tuzilishini ma'lum qilgan. 1987-yildan beri Burkina Fasoni boshqarayotgan Kompraore sal oldin parlamentda yangi qonunni olg'a surib, hokimiyatda uzoqroq qolishni ko'zlayotgan edi. Omma bundan norozi bo'lib isyon ko'targan. Sobiq rahbar hozir qayerda ekani, o'rniga kim tayinlanishi hali ma'lum emas. Ayrim manbalarda general Luame Loug vaqtli hukumatga bosh bo'lishi mumkin deyilmoqda. Kecha, payshanba kuni poytaxt Uagaduguda odamlar parlamentga o't qo'yib, boshqa davlat idoralariga bostirib kirgan. Politsiyaning aytishicha, o'lganlar va yaradorlar bor. Xalqni tinchlantirish uchun rasmiylar parlamentda olg'a surilgan konstitutsion o'zgarishlarni va bir necha soat oldin e'lon qilingan favqulodda holatni bekor qildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Pan Gi Mun G'arbiy Afrikadagi bu davlatda vaziyatni xavotir bilan kuzatayapmiz, deydi. Bosh kotib tomonlarni tinchlanishga va zo'ravonlikdan tiyilishga chaqirmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Peshmerga kuchlari Kobaniga yetib keldi

Iroq Kurdistonidan peshmerga jangchilarining bir qismi Suriyaning Kobani shahriga yetib borgan. Ular "Islomiy davlat" jangari guruhiga qarshi kurashda mahalliy kurdlar va xalqaro koalitsiyaga yordam beradi.
Fotogalereya

Fotogalereya Gavayi vulqoni aholi turar joylariga yetib keldi

Gavayida otilib chiqqan vulqon lavalari bir necha hafta o'tib Paxoa shaharchasiga yetib keldi. Sekin harakatlanayotgan lava "daryosi" yo'lda uchragan har qanday narsani kuydirib kulga aylantirmoqda. Shaharcha aholisi xavfsiz joyga evakuatsiya qilingan.
Fotogalereya

Fotogalereya Ebolaga qarshi global kurash

Dunyo bo'ylab Ebolaga qarshi kurash choralari kuchaytirilmoqda. Eboladan ogohlik oyligi doirasida turli mamlakatlarda xavfli kasallikka qarshi tayyorgarlik mashg'ulotlari o'tkazilmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Afg'onistondagi missiya nihoyasiga yetayapti

Afg'onistonning Hilmand viloyatidagi yirik harbiy baza mahalliy armiya nazoratiga o'tdi. AQSh va Britaniya qo'shinlari missiyani yakunlab, o'lkani tark etishga hozirlik ko'rmoqda. 2015-yilda Afg'onistonda 12 ming xorijiy askar qoladi.
Fotogalereya

Fotogalereya Suriya va Iroq

G'arb qo'llab-quvvatlovini olgan kurd jangchilari Turkiya orqali Suriyaga 1300 safdoshini jo'natishga hozirlik ko'rayapti. Iroqda va Suriyada janglar davom etmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Turkiya kurdlari qo'shni davlatdagi urushda o'lgan elatdoshlariga motam tutmoqda

Suriyaning Kobani shahri bir necha kundan beri jang maydoni. "Islomiy davlat" bilan qonli urush ketmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Kanada parlamentida otishma, Ottavadan suratlar

Kanada poytaxtida urush qahramonlariga qo'yilgan yodgorlik oldida turgan askar otib ketilgan. Bu inshoot yaqinidagi parlament binosi ham xavf ostida degan ogohlantirishdan keyin evakuatsiya ishlari boshlangan. Harbiy soqchini nishonga olgan shaxs parlament tomon qochdi, deydi guvohlar. Imoratdan o'q ovozlari eshitilgan. Askarni otgan odam politsiya o'qidan o'lgan. Yaralangan askar ham kasalxonada jon bergan.

Interaktiv

SAYTGA KIRISHNING XAVFSIZ YO’LI