Juma, 25-iyul, 2014 Toshkent vaqti: 21:01

Markaziy Osiyo

Yulg’ich siyosat - Afg’oniston va Markaziy Osiyoda asosiy muammo

Toshkentda Mustaqillik kuni paradida, 31-avgust, 2012
Toshkentda Mustaqillik kuni paradida, 31-avgust, 2012
Qadim tarixi bilan faxrlanadigan Afg’oniston nega shu kungacha o’zini boshqara oladigan normal davlatga aylana olmadi? Unga qo’shni Markaziy Osiyo respublikalari ham erkinlik cheklangan jamiyatlar qatorida.

Indiana Universiteti professori, afg’onistonlik o’zbek olimi Nazif Shahroniy tahlilicha, gap faqat boy berilgan imkoniyatlarda emas.

Mintaqadagi bugungi muammolar, yechimlar hamda kelajak haqida gap ketganda, G’arb ilmiy doiralarida eng ko’p tilga olinadigan narsa - Yangi Buyuk O’yin, go’yoki Markaziy Osiyo va uning tabiiy boyliklari ustidan yirik davlatlar raqobatda.

Shuningdek, xavfsizlik, terrorizmga qarshi kurash, Sovet imperiyasi qoldirgan meros va jamiyatlar haliyam o’tish davrini boshdan kechirayotgani ko’pincha mavjud muammolarning sababi qilib ko’rsatiladi.

Antropolog olim Nazif Shahroniy masalaga boshqa ko’z bilan qaraydi, yuqoridagi faktorlarni asl muammolardan chalg’ish deb hisoblaydi.

Uning aytishicha, Markaziy Osiyo respublikalariga Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin, afg’onlarga esa Tolibon hokimiyati qulashi ketidan noyob, tarixiy imkoniyatlar berilgan edi. Ammo umidlar puchga chiqdi. Olimga ko’ra, buning sababini siyosiy tizimlardan qidirish kerak.

“Davlat kelajagini uning joylashuvi, tarixi, madaniyati yoki dini emas balki siyosat qanday yo’lga qo’yilgani belgilaydi. Jamiyatda siyosiy stimullar qanday maqsadga qaratilgani eng muhim faktor”, - deydi Shahroniy.

Hozirda Afg’oniston va Markaziy Osiyoda chuqur ildiz otgan va progress yo’lida to’siq bo’lib turgan bir siyosiy madaniyat shakllangan. Bu – ekstraktiv, ya’ni yulg’ich siyosat. 

“Uning mohiyati shundaki, hokimiyat elita tomonidan qanday qilib bo’lsa-da, qo’lga kiritilishi kerak bo’lgan o’lja deb ko’riladi. Hokimiyatini o’zlashtirgan guruh cheksiz mol-davlat orttirishga tushadi, strategik resurslarga yo’l topadi. Bunday mentalitet ostida yashaydigan xalqning kelajagi yo’q”, - deydi suhbatdosh.

Mintaqada bugun aynan shunga guvohmiz. Mustaqillik boshida prezident idorasiga qadam qo’ygan shaxslarning amaldan aslo tushgisi yo’q.

Qizig’i, deydi Shahroniy, Qirg’izistonda uzoq yillik rahbarni oxir-oqibat xalq idorasidan sudrab olib chiqishgacha bordi, lekin o’rniga saylangan rahbarlar ham ayni yo’ldan borib, quvg’inga uchradi. Davlatning tabiatida, jamiyatdagi siyosiy muhitda gap ko’p, deydi olim.

Yulg’ichlik jamiyat hayotiga singib ketdimi, to’xtatish qiyin. Bunday davlatda hukmdorning aytgani aytgan, degani degan. Qonunlar, bosh qomus va siyosiy institutlar hech qanday ahamiyatga ega emas.

Xalq qo’rquv ostida yashaydi, shu yo’l bilan boshqariladi. Klanchilik, oshna-og’aynigarchilik va korrupsiya keng tarqaladi, odamlar bir-biriga ishonmaydi.

Nazif Shahroniyga ko’ra, yulg’ich siyosatning yana ikki belgisi bor. Birinchisi, chet el yordamiga tobelik; ikkinchisi  mamlakatda markaziy hukumat qatorida muqobil hokimiyat tizimlarining tashkil topishidir.

Masalan, Afg’onistonda AQSh elchixonasini o’z armiyasi va byudjetiga ega alohida organ deb ko’rish mumkin. BMT idorasi va unga qarashli qo’shinlar, nohukumat tashkilotlar ham o’ziga xon alohida strukturalar. Bular orasida eng zaifi Hamid Karzay ma’muriyatidir.

Xo’sh, yulg’ich siyosatdan qanday qilib qutulish mumkin?

Afg’onistonlik o’zbek olimining tavsiyasi shuki, avvalo markazlashgan hokimiyat vakolatlari imkon qadar kengroq miqyosda taqsimlanishi lozim. Siyosiy institutlar tafakkuri o’zgarishi, ko’rsatmasiz mustaqil faoliyat yuritishga o’rganishi, fuqarolar tashabbus bilan chiqishga o’rganishi kerak.

Xalq mentalitetiga singib ketgan ayrim an’ana va udumlardan voz kechish ham islohotning bir qismiga aylanmasa bo’lmaydi.
Afg'oniston va Markaziy Osiyo yulg'ich siyosat changalida/Professor Nazif Shahroniy - Shohruh Hamro
Afg'oniston va Markaziy Osiyo yulg'ich siyosat changalida/Professor Nazif Shahroniy - Shohruh Hamroi
|| 0:00:00
...
 
🔇
X

Nazif Shahroniy bular o’ta murakkab, uzoq vaqt, iroda va jasorat talab qiladigan qadamlar ekanini tan oladi, lekin shuni qayd etadiki, hokimiyatda o’tirganlar, elita tub o’zgarishlarga yo’l ochishi amri mahol.

Markaziy Osiyodagi repressiv tuzumlar o’tgan 20 yil mobaynida shu qadar chuqur ildiz otib bo’ldiki, chet davlatlar yordamisiz, ichkaridan o’zgarish bo’lishiga umid yo’q.  
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'qMustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q
x
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q

“Afg’onistonning tuzumi o’zini muammolarini tug’dirgan bo’lsa, O’rta Osiyo davlatlari ham ayni shaklda o’zlarining muammolarini tug’dirishyapti. Bir qozonda qaynashadi bu davlatlar hammasi”, - deydi Shahroniy.

Kelasi yili aprelda Afg’onistonda prezident saylovlari kutilmoqda. Hamid Karzay, konstitutsiyaga ko’ra, uchinchi muddatga saylanishi mumkin emas. Bu muhim siyosiy tadbirdan nima kutish mumkin?

“Afg’onistonda siyosat bir kishining o’zgarishi bilan o’zgarmaydi. Bunday kishilar ko’p kelgan, ketgan. Karzay bo’lsin, uning og’a-inisi bo’lsin. Sistema noto’g’ri. Sistema, nizom o’zgarmasa, Afg’onistonda umid yo’q. Bizning asosiy qonunimiz konstitutsiya o’zgarishi kerak, xalqning o’ziga haq berilsin, o’zini idorasini o’zining qo’liga olsin mahallalarda, tumanlarda, viloyatlarda. Hozir hamma narsa Kobuldan kontrol qilinadi”, - deydi olim.

AQSh qo’shinlari 2014-yilda bu mamlakatni tark etish oldidan afg’on armiyasi va politsiyasi malakasini oshirishga zo’r beryapti. Nazif Shahroniy deydiki, davlatning kuchi uning harbiy salohiyatida emas. Vashington buni tushunishi kerak.
x

“Bu gaplar Amerikani o’zini ichidagi saylov uchun aytilayotgan gaplar. Agar shu tuzum bo’lsa, Afg’oniston o’zini eplay olmaydi. Bugun, ikki yildan keyin va hatto 10 yildan keyin ham”, - deydi Nazif Shahroniy.

AQSh diplomatlari Afg’oniston qo’shni davlatlar ko’magiga muhtoj ekanini aytib keladi. O’zbekiston hozirda bu davlatni elektr quvvati bilan ta’minlashda, yo’llar qurishda yordam berib kelayapti. Toshkent yana qanday madad ko’rsatishi mumkin?

“Afg’onistonga qiladigan katta xizmatlari mumkin ediki, o’zbek xalqini Afg’onistonda qo’llab-quvvatlasalar. Xususan, bizda hozir bir qonun bor. Har xalq o’zini tilida maktabda o’qisin, o’zini tilini o’rgansin degan. Bizda material yo’q, muallim yo’q, qiyinchiliklar haddan ko’p. Shu sohada O’zbekiston katta xizmatlarni qilishi mumkin edi”.
Mazkur forum yopiq.
Izohlarni tartiblashtirish
Izohlar
     
Fikr bildiruvchi: Ibrohim EL-Khoshimiy E-mail adresingiz: USA
23.11.2012 23:03
Assalamu alaykum baurlar! Mening otam rahmatlik aytgan edi: "Ko'p o'qiganga qaraganda ko'p davra ko'rgan aqlliroq" deb. Shu mavzu yaxshi chiqibdi, yana shu kishiga o'xshash aqlli insonlar fikrlari bilan tanishtirib borsalaringiz yaxshi bo'lar edi. Assalamu alaykum va rohmatullahi va barakatuh!


Fikr bildiruvchi: Anonim
13.11.2012 07:46
O'zbekchasi yaxshi ekan Nazif akaning. Lekin davlat kelajagini uning joylashuvi, geografiyasi belgilamaydi degan fikriga qo'shilmayman. Kimga qo'shni ekaningiz, kimlar bilan kunda muomala qilishga to'g'ri kelishi, tabiat nimalarni yetishtirishga imkon berishi va yo'llar qayerga yetaklashida ham gap ko'p.

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
Amerika tub aholisi: Biz "qizil tanlilar" emasmiz - Redskins Controversyi
X
25.07.2014 11:27
Аmerikada tub aholi mahalliy futbol jamoasi nomiga qarshi. Redskins - "qizil tanlilar"... Qabilalar buni haqorat deb biladi. Hukumat ham shunday fikrda. Lekin komanda egalari uni o’zgartirmoqchi emas. Masala sudga oshirilgan.

KUNDALIK ESHITTIRISH

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
  • G'azo
  • G'azo
  • Niderlandiyaga Ukrainadan yana 74 tobut bordi
  • Hindiston
  • Vatikan
  • Yapon muzeylarida
  • Tayvanda samolyot qulaganidan keyingi manzara
  • Xitoy
  • Germaniya
  • Italiya
  • Filippin
  • Kanada
  • Germaniya
  • San Diego, Kaliforniya shtati
Fotogalereya

Fotogalereya Tayvanda samolyot qulashi oqibatida 48 kishi halok bo'ldi

"TransAsia" havo yo'llariga qarashli samolyot yomon ob-havo tufayli Tayvanda qulab tushgan. Samolyot bortidagi 48 kishi halok bo'lgan, 10 kishi yaralangan. Halokat yerida yana besh kishi jarohatlangani aytilmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya BMT Xavfsizlik kengashi G'azoda otishmani zudlik bilan to'xtatishga chaqirdi

BMT Xavfsizlik kengashi Isroil va XAMASni o'zaro otishmani zudlik bilan to'xtatishga chaqiruvchi qaror qabul qildi. G'azoda ikki haftadan beri davom etayotgan havo hujumlarida 500 dan ziyod falastinlik halok bo'lgan, Isroil tomonidan esa bir necha askar o'lgan.
Fotogalereya

Fotogalereya Kunning suratlari - 20-iyul, 2014-yil

Kunning muhim voqealari va dunyoning turli burchaklaridagi manzara suratlarda.
Fotogalereya

Fotogalereya O'zbekistonlik ustalar Santa Fe xalqaro festivalida

Amerikaning Nyu-Meksiko shtatidagi Santa-Fe shahrida har yili o’tadigan usta hunarmandlar festivali (Santa Fe International Folk Art Market) nufuzli davra hisoblanadi. Unga taklif qilingan chevar, kashtado’z yoki sozandaning ijodi so’zsiz tan olinadi. Qaysi davlatda bo’lmasin ularning mahsuloti darrov qo’lma qo’l bo’lib ketadi. Bu yilgi yarmarkada O’zbekistondan 25 kishi qatnashdi - eng katta jamoalardan biri. 11-13-iyul kunlari o’tgan tadbirda ustalar bir-biri bilan tanishdi, tajriba almashdi, mahsulotini sotdi, yangi xaridor va hamkorlar topdi va vatanga daromad bilan qaytdi. Bu esa, deydi hunarmandlar, yangi imkoniyatlarga yo’l ochadi. Yangi ish o’rinlari, ta’lim dasturlari, mustaqil faoliyat, erkin nafas va yurt taraqqiyoti uchun hissa degani bu.
Fotogalereya

Fotogalereya MH17 - Ukraina osmonida urib tushirilgan samolyot qoldiqlari va bugungi manzara

Ukraina hukumati Rossiyani ikki kun oldin Donetskda urib tushirilgan yo’lovchi samolyot qoldiqlari orasidan ashyoviy dalillarni yo’q qilishda separatistlarga yordam berayotganlikda ayblamoqda. Malayziya havo yo’llariga tegishli samolyot ichida 298 odam bo’lgan. Hammasi o’lgan. AQSh hukumatining tasdiqlashicha, samolyot yerdan nishonga olingan.
Fotogalereya

Fotogalereya Isroil piyoda kuchlari G'azoda hujumlarni davom ettirmoqda

8-iyulda boshlangan operatsiyada hozirgacha 300 dan oshiq falastinlik o’lgan. Uch kundirki, Isroil kuchlari G'azo sektorida yuzlab manzillarni o'qqa tutmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Dunyo ahli Ukrainadagi fojeadan dahshatda, 295 odam halok bo'lgan

Yo'lovchilardan 173 nafari Niderlandiya, 44 kishi Avstraliya, 12 odam Indoneziya, shuningdek, Britaniya, Germaniya, Belgiya, Kanada, Yangi Zelandiya va Filippin fuqarolaridir. AQSh razvedka agentliklarining tasdiqlashicha, samolyot raketa bilan urib tushirilgan va aynan Ukraina sarhadidan turib nishonga olingan. Samolyot havoda portlagan. Ukraina qurolli kuchlari bunday vositaga ega emas, deydi Amerika rasmiylari. Gumon shuki, samolyotni o'qqa olganlar - rusparast bo'lginchilar.
Fotogalereya

Fotogalereya AQShga noqonuniy kirib kelayotgan muhojir bolalar

AQShning janubiy chegaralarida noqonuniy muhojirlar muammosi gumanitar inqiroz sifatida baholanmoqda. Chegarani kesib o'tganlar orasida 50 mingdan ortiq voyaga yetmagan bola bor. Ular mahalliy va federal hukumat uchun yangi muammolarni keltirib chiqarmoqda.

Interaktiv

SAYTGA KIRISHNING XAVFSIZ YO’LI