Dushanba, 20-oktyabr, 2014 Toshkent vaqti: 17:58

Markaziy Osiyo

Yulg’ich siyosat - Afg’oniston va Markaziy Osiyoda asosiy muammo

Toshkentda Mustaqillik kuni paradida, 31-avgust, 2012
Toshkentda Mustaqillik kuni paradida, 31-avgust, 2012
Qadim tarixi bilan faxrlanadigan Afg’oniston nega shu kungacha o’zini boshqara oladigan normal davlatga aylana olmadi? Unga qo’shni Markaziy Osiyo respublikalari ham erkinlik cheklangan jamiyatlar qatorida.

Indiana Universiteti professori, afg’onistonlik o’zbek olimi Nazif Shahroniy tahlilicha, gap faqat boy berilgan imkoniyatlarda emas.

Mintaqadagi bugungi muammolar, yechimlar hamda kelajak haqida gap ketganda, G’arb ilmiy doiralarida eng ko’p tilga olinadigan narsa - Yangi Buyuk O’yin, go’yoki Markaziy Osiyo va uning tabiiy boyliklari ustidan yirik davlatlar raqobatda.

Shuningdek, xavfsizlik, terrorizmga qarshi kurash, Sovet imperiyasi qoldirgan meros va jamiyatlar haliyam o’tish davrini boshdan kechirayotgani ko’pincha mavjud muammolarning sababi qilib ko’rsatiladi.

Antropolog olim Nazif Shahroniy masalaga boshqa ko’z bilan qaraydi, yuqoridagi faktorlarni asl muammolardan chalg’ish deb hisoblaydi.

Uning aytishicha, Markaziy Osiyo respublikalariga Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin, afg’onlarga esa Tolibon hokimiyati qulashi ketidan noyob, tarixiy imkoniyatlar berilgan edi. Ammo umidlar puchga chiqdi. Olimga ko’ra, buning sababini siyosiy tizimlardan qidirish kerak.

“Davlat kelajagini uning joylashuvi, tarixi, madaniyati yoki dini emas balki siyosat qanday yo’lga qo’yilgani belgilaydi. Jamiyatda siyosiy stimullar qanday maqsadga qaratilgani eng muhim faktor”, - deydi Shahroniy.

Hozirda Afg’oniston va Markaziy Osiyoda chuqur ildiz otgan va progress yo’lida to’siq bo’lib turgan bir siyosiy madaniyat shakllangan. Bu – ekstraktiv, ya’ni yulg’ich siyosat. 

“Uning mohiyati shundaki, hokimiyat elita tomonidan qanday qilib bo’lsa-da, qo’lga kiritilishi kerak bo’lgan o’lja deb ko’riladi. Hokimiyatini o’zlashtirgan guruh cheksiz mol-davlat orttirishga tushadi, strategik resurslarga yo’l topadi. Bunday mentalitet ostida yashaydigan xalqning kelajagi yo’q”, - deydi suhbatdosh.

Mintaqada bugun aynan shunga guvohmiz. Mustaqillik boshida prezident idorasiga qadam qo’ygan shaxslarning amaldan aslo tushgisi yo’q.

Qizig’i, deydi Shahroniy, Qirg’izistonda uzoq yillik rahbarni oxir-oqibat xalq idorasidan sudrab olib chiqishgacha bordi, lekin o’rniga saylangan rahbarlar ham ayni yo’ldan borib, quvg’inga uchradi. Davlatning tabiatida, jamiyatdagi siyosiy muhitda gap ko’p, deydi olim.

Yulg’ichlik jamiyat hayotiga singib ketdimi, to’xtatish qiyin. Bunday davlatda hukmdorning aytgani aytgan, degani degan. Qonunlar, bosh qomus va siyosiy institutlar hech qanday ahamiyatga ega emas.

Xalq qo’rquv ostida yashaydi, shu yo’l bilan boshqariladi. Klanchilik, oshna-og’aynigarchilik va korrupsiya keng tarqaladi, odamlar bir-biriga ishonmaydi.

Nazif Shahroniyga ko’ra, yulg’ich siyosatning yana ikki belgisi bor. Birinchisi, chet el yordamiga tobelik; ikkinchisi  mamlakatda markaziy hukumat qatorida muqobil hokimiyat tizimlarining tashkil topishidir.

Masalan, Afg’onistonda AQSh elchixonasini o’z armiyasi va byudjetiga ega alohida organ deb ko’rish mumkin. BMT idorasi va unga qarashli qo’shinlar, nohukumat tashkilotlar ham o’ziga xon alohida strukturalar. Bular orasida eng zaifi Hamid Karzay ma’muriyatidir.

Xo’sh, yulg’ich siyosatdan qanday qilib qutulish mumkin?

Afg’onistonlik o’zbek olimining tavsiyasi shuki, avvalo markazlashgan hokimiyat vakolatlari imkon qadar kengroq miqyosda taqsimlanishi lozim. Siyosiy institutlar tafakkuri o’zgarishi, ko’rsatmasiz mustaqil faoliyat yuritishga o’rganishi, fuqarolar tashabbus bilan chiqishga o’rganishi kerak.

Xalq mentalitetiga singib ketgan ayrim an’ana va udumlardan voz kechish ham islohotning bir qismiga aylanmasa bo’lmaydi.
Afg'oniston va Markaziy Osiyo yulg'ich siyosat changalida/Professor Nazif Shahroniy - Shohruh Hamro
Afg'oniston va Markaziy Osiyo yulg'ich siyosat changalida/Professor Nazif Shahroniy - Shohruh Hamroi
|| 0:00:00
...
 
🔇
X

Nazif Shahroniy bular o’ta murakkab, uzoq vaqt, iroda va jasorat talab qiladigan qadamlar ekanini tan oladi, lekin shuni qayd etadiki, hokimiyatda o’tirganlar, elita tub o’zgarishlarga yo’l ochishi amri mahol.

Markaziy Osiyodagi repressiv tuzumlar o’tgan 20 yil mobaynida shu qadar chuqur ildiz otib bo’ldiki, chet davlatlar yordamisiz, ichkaridan o’zgarish bo’lishiga umid yo’q.  
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'qMustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q
x
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q
Mustaqillik boshida prezidentlikka kelgan rahbarlarning amaldan tushgisi yo'q

“Afg’onistonning tuzumi o’zini muammolarini tug’dirgan bo’lsa, O’rta Osiyo davlatlari ham ayni shaklda o’zlarining muammolarini tug’dirishyapti. Bir qozonda qaynashadi bu davlatlar hammasi”, - deydi Shahroniy.

Kelasi yili aprelda Afg’onistonda prezident saylovlari kutilmoqda. Hamid Karzay, konstitutsiyaga ko’ra, uchinchi muddatga saylanishi mumkin emas. Bu muhim siyosiy tadbirdan nima kutish mumkin?

“Afg’onistonda siyosat bir kishining o’zgarishi bilan o’zgarmaydi. Bunday kishilar ko’p kelgan, ketgan. Karzay bo’lsin, uning og’a-inisi bo’lsin. Sistema noto’g’ri. Sistema, nizom o’zgarmasa, Afg’onistonda umid yo’q. Bizning asosiy qonunimiz konstitutsiya o’zgarishi kerak, xalqning o’ziga haq berilsin, o’zini idorasini o’zining qo’liga olsin mahallalarda, tumanlarda, viloyatlarda. Hozir hamma narsa Kobuldan kontrol qilinadi”, - deydi olim.

AQSh qo’shinlari 2014-yilda bu mamlakatni tark etish oldidan afg’on armiyasi va politsiyasi malakasini oshirishga zo’r beryapti. Nazif Shahroniy deydiki, davlatning kuchi uning harbiy salohiyatida emas. Vashington buni tushunishi kerak.
x

“Bu gaplar Amerikani o’zini ichidagi saylov uchun aytilayotgan gaplar. Agar shu tuzum bo’lsa, Afg’oniston o’zini eplay olmaydi. Bugun, ikki yildan keyin va hatto 10 yildan keyin ham”, - deydi Nazif Shahroniy.

AQSh diplomatlari Afg’oniston qo’shni davlatlar ko’magiga muhtoj ekanini aytib keladi. O’zbekiston hozirda bu davlatni elektr quvvati bilan ta’minlashda, yo’llar qurishda yordam berib kelayapti. Toshkent yana qanday madad ko’rsatishi mumkin?

“Afg’onistonga qiladigan katta xizmatlari mumkin ediki, o’zbek xalqini Afg’onistonda qo’llab-quvvatlasalar. Xususan, bizda hozir bir qonun bor. Har xalq o’zini tilida maktabda o’qisin, o’zini tilini o’rgansin degan. Bizda material yo’q, muallim yo’q, qiyinchiliklar haddan ko’p. Shu sohada O’zbekiston katta xizmatlarni qilishi mumkin edi”.
Mazkur forum yopiq.
Izohlarni tartiblashtirish
Izohlar
     
Fikr bildiruvchi: Ibrohim EL-Khoshimiy E-mail adresingiz: USA
23.11.2012 23:03
Assalamu alaykum baurlar! Mening otam rahmatlik aytgan edi: "Ko'p o'qiganga qaraganda ko'p davra ko'rgan aqlliroq" deb. Shu mavzu yaxshi chiqibdi, yana shu kishiga o'xshash aqlli insonlar fikrlari bilan tanishtirib borsalaringiz yaxshi bo'lar edi. Assalamu alaykum va rohmatullahi va barakatuh!


Fikr bildiruvchi: Anonim
13.11.2012 07:46
O'zbekchasi yaxshi ekan Nazif akaning. Lekin davlat kelajagini uning joylashuvi, geografiyasi belgilamaydi degan fikriga qo'shilmayman. Kimga qo'shni ekaningiz, kimlar bilan kunda muomala qilishga to'g'ri kelishi, tabiat nimalarni yetishtirishga imkon berishi va yo'llar qayerga yetaklashida ham gap ko'p.

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
Amerika Manzaralari/Exploring America, October 20, 2014i
X
20.10.2014 10:40
Har dushanba Toshkent vaqti bilan 15:30 da sun'iy yo'ldosh orqali uzatiladigan 30 daqiqali ko'rsatuv Amerikadagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy manzara bilan tanishtiradi. Qolaversa, Qo'shma Shtatlar - Markaziy Osiyo davlatlari orasidagi aloqalarni tahlil qiladi.

KUNDALIK ESHITTIRISH

JavaScript ingiz o'chiq yoki Adobe Flash Player eskirgan. Yangisini mana bu yerdan olsangiz bo'ladi.
Fotogalereya

Fotogalereya Gonkongda minglab namoyishchilar politsiya bilan yuzma-yuz, tarqalmoqchi emas

Bu yoshlar Gonkongda demokratik saylovlar talab qilmoqda. Pekin siyosatini qoralab, rahbarni mahalliy xalqning o'zi tanlashi shart, deydi ular. Talabalar chodirlar qurib olgan, shu yerda tunashayapti. Maqsad tinchlik, deydi ular, "hukumat bizning dardimizni eshitsin". Pekin nazarida ularning talabi asossiz.
Fotogalereya

Fotogalereya Kobani uchun janglar davom etmoqda

Suriyaning Kobani shahrida "Islomiy davlat" va kurd jangchilari o'rtasida qonli janglar davom etmoqda. Tinch aholining katta qismi qo'shni Turkiyaga qochib o'tgan.
Fotogalereya

Fotogalereya AQShda Ebola bilan xastalanganlar soni ikkitaga yetdi

O'tgan hafta AQShning Texas shtati kasalxonasida bir bemor Ebola virusidan vafot etgan edi. Unga qaragan ikki hamshira ham virusni yuqtirgani aniqlandi. Ayni paytda dunyo bo'ylab kasallikka qarshi kurash choralari kuchaytirilmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Kobani shahri uchun janglar avjida, Suriya

Suriyaning Turkiya bilan chegaradosh Kobani shahri "Islomiy davlat" bilan olishmoqda. Amerika havo hujumlari orqali kurd jangchilariga ko'maklashmoqda. Turkiya bu urushga aralashmoqchi emas, lekin "Islomiy davlat" ga qarshi AQSh boshliq xalqaro koalitsiyaga kirgan.
Fotogalereya

Fotogalereya Shimoliy Koreya rahbari ommaga ko'rindi

Ikki oydan beri jamoatchilikka ko'rinmagan Kim Chen Unning yangi suratlari paydo bo'ldi. Ularni Shimoliy Koreya Markaziy Axborot Agentligi tarqatmoqda.
Fotogalereya

Fotogalereya Ebola balosi... Afrika g'arbidagi bugungi manzara

Kasallik 4000 dan oshiq odamni hayotdan olib ketdi. Bir necha davlat vahima va qo'rquvda. Yordam berilmoqda, ammo kasallik hozircha bedavo.
Fotogalereya

Fotogalereya Suriyaning Kobani shahri hayot uchun kurashmoqda

Hozirda, mahalliy manbalarga ko'ra, shaharning 40 foizi "Islomiy davlat" qolida. Kobanida kamida 700 fuqaro bor va terror tizimi ularni qatl etishi turgan gap, deya bildirmoqda BMT.

Interaktiv

SAYTGA KIRISHNING XAVFSIZ YO’LI