Breaking News

Markaziy Osiyoga qiziqish darajasi bugun qanday?


O'zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Germaniya kansleri Angela Merkel bilan Berlinda ko'rishmoqda, 21-yanvar, 2019-yil

Sovet Ittifoqi qulab, Markaziy Osiyo mamlakatlari mustaqil bo’lganidan beri yirik davlatlarning mintaqaga qiziqish darajasi turlicha bo’lgan. Bugun vaziyat qanday? Markaziy Osiyoga kim qiziqish bildirmoqda, qaysi davlatning ta’siri kattaroq? Jorjtaun universitetida mintaqa davlatlarining energetika siyosati va iqtisodiy ahvoli muhokama qilindi.

Markaziy Osiyoga qiziqish darajasi bugun qanday?
Iltimos, kuting...

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

1990-yillar boshida Qozog’istonda AQSh elchisi bo’lgan Uilyam Kortni REND korporatsiyasi tahlil markazida Yevrosiyo bilan shug’ullanadi. Uning aytishicha, Markaziy Osiyoga qo’shni davlatlar hamda yirik mamlakatlarning regionga qiziqish darajasi ayrim omillar ta’sirida o’zgarib bormoqda.

Masalan, Xitoy o’zining “Bir kamar, bir yo’l” tashabbusi doirasida Markaziy Osiyoda qator loyihalarni amalga oshirmoqda. Biroq odatda qiziqishi iqtisodiy hamkorlik bilan cheklangan Pekin endi mintaqada boshqa manfaatlarini ham olg’a surmoqda.

“Yaqinda Tojikistonda Xitoyga qarashli harbiy baza borligini bilib qoldik”, - deydi sobiq elchi.

Unga ko’ra, Rossiya ham Xitoy kabi sobiq territoriyalariga katta sarmoya kiritishni istaydi, biroq bunga Xitoy darajasida imkoni yo’q.

“Shunga qaramay, Rossiyaning turli tashkilotlar orqali mintaqaga siyosiy ta’siri bor, televideniyesi yordamida esa madaniy ta’sir ham o’tkazmoqda”, - deydi Uilyam Kortni.

Eron va Turkiya Markaziy Osiyoni o’ziga yaqin deb biladigan mamlakatlar. Ammo Eronda o’z ta’sirini o’tkazishga iqtisodiy imkoniyat yo’q. AQSh sanksiyalari nafaqat Eron iqtisodiyotiga zarar, balki xorijiy sarmoyadorlarni ham Eronga kirishiga to’sqinlik qilmoqda. Turkiyada esa iqtisodiy o’sish sekinlashgan.

“G’arbiy Yevropa ham Markaziy Osiyoda faol bo’la olmaydi, chunki ichki muammolari bilan band. Breksit – shulardan biri”, - deydi Kortni.

Afg’on urushi bir paytlar AQShni Markaziy Osiyoda faol bo’lishga undagan asosiy omil edi. Biroq Qo’shma Shtatlar Afg’onistondan harbiylarining katta qismini chiqarib, Tolibon bilan muzokaraga kirishi ketidan Markaziy Osiyo AQSh uchun ahamiyatini yo’qotib bormoqda, deydi tahlilchi.

O’zbekiston va Qozog’istonda hokimiyatning tinch yo’l bilan almashishi esa keskin siyosatga hojat qoldirmadi.

Jorjtaun universiteti professori Edvard Chou Xitoyni Markaziy Osiyoda asosiy o’yinchi deb biladi.

“Dunyoda neftga bo’lgan talabning yarmi Xitoyga to’g’ri keladi. Markaziy Osiyoga qo’shni bo’lgan bu mamlakat mintaqadan neft va gaz oladi, ta’minot xavfsizligini kafolatlaydi, uning avtoritar boshqaruv tizimi regiondagi siyosiy elitalarga to’g’ri keladi, iqtisodiy taraqqiyot modeli ularni o’ziga tortadi”.

Chou Hindiston, Eron, Turkiya, Janubiy Koreya va Yaponiya ham Markaziy Osiyoga qiziqishini tilga oladi.

“Yevropada Markaziy Osiyoga nisbatan aniq va izchil siyosat yo’q. Markaziy Osiyoga esa ittifoqning haddan ziyod inson huquqlariga e’tibor qaratishi yoqmaydi. Yevropaning qazib olinuvchi energiyaga talabi ham so’nib bormoqda”, - deydi mutaxassis.

Jorjtaundagi muhokamada qatnashgan Moskva davlat xalqaro aloqalar instituti dotsenti Ivan Safranchuk yirik davlatlarning Markaziy Osiyoga qiziqishi 2000-yillarda cho’qqisiga yetganini aytadi. Bunga katta o’yinchilarning mintaqada o’zaro raqobati sabab bo’lgan, deydi u.

“O’sha davrda mintaqaviy egoizm hukmron bo’lgan. Hamma qo’shnilarni chetga surib, katta davlatlar bilan hamkorlik qilishga intilar edi. Shu maqsadda Markaziy Osiyo rahbarlari qudratli mamlakatlarni bir-biriga qarshi o’ynatishga harakat qilgan”, - deydi mutaxassis.

Unga ko’ra, 2014-2016-yillarda geosiyosiy muvozanat tushunchasi o’zgardi. Markaziy Osiyo liderlari AQSh va Rossiyaning Sharqiy Yevropadagi raqobati mintaqaga tarqalishini istamadi, ularni masofada ushlashga harakat qildi. Natijada yirik davlatlarning Markaziy Osiyoga qiziqishi susaydi. Bundan xavotirlangan mintaqa rahbarlari qiziqishni jonlantirishga urinmoqda.

Endigi vazifa, deydi Safranchuk, regionda geosiyosiy raqobatni avj oldirmay, xalqaro elita diqqatini o’ziga qaratish, u bilan muloqotni aktivlashtirish.

Markaziy Osiyo geosiyosiy betaraflikka intilmoqda, deya xulosa qiladi rossiyalik siyosatshunos.

  • 16x9 Image

    Odil Ruzaliev

    Odil O'zbek xizmatiga 2005-yilda kelgan. Diktor va prodyuser. AQShning Tafts Universitetida (Tufts University) xalqaro aloqalar sohasida magistrlik darajasini olgan. Ungacha O'zbekiston TV 1-kanalida ingliz tilidagi yangiliklar – FCN (First Channel News) – ko'rsatuvining muallif-boshlovchisi edi. "Axborot" dasturida mehnat qilgan. Odil ko'p yillar AQShning Toshkentdagi elchixonasi axborot bo'limida ishlagan. O'zbek, ingliz va rus tillarida chop etilgan qator maqolalar muallifi. Farg'ona shahrida tug'ilgan.

    Odil Ruzaliev is a reporter, radio and TV anchor, web editor and producer for Voice of America’s Uzbek Service since 2005. Prior to joining VOA, he worked at the State Radio and TV of Uzbekistan, BBC International’s Central Asia region, and was a regular Contributor for CNN World Report. He has also worked as an Information Assistant at the US Embassy in Tashkent, Uzbekistan. He was the creator and host of the TV program First Channel News, Uzbekistan’s first English language news broadcast. In his spare time he is a freelance photographer. A native of Ferghana Valley, Uzbekistan, Odil graduated from the Uzbekistan State World Languages University. In addition, he was an exchange student at Pace University in New York City and holds a master’s degree in international affairs from the Fletcher School of Law and Diplomacy at Tufts University in Medford, Massachusetts.

Facebook Forum

XS
SM
MD
LG