Breaking News

Multi-vektor tashqi siyosat nima? Markaziy Osiyo tajribasi muhokamada


Markaziy Osiyo liderlari mintaqaviy birdamlik birlamchi vazifa ekanini aytadi, ammo ikki tomonlama aloqalar ham muhim, ayniqsa yirik davlatlar bilan
Markaziy Osiyo liderlari mintaqaviy birdamlik birlamchi vazifa ekanini aytadi, ammo ikki tomonlama aloqalar ham muhim, ayniqsa yirik davlatlar bilan

Vashingtondagi "Oxus" Markaziy Osiyo tadqiqot jamiyati rahbari Edvard Lemon tahlilicha, multi-vektor tashqi siyosat degan tushunchani 1990-yillarda Qozog'istonning birinchi prezidenti Nursulton Nazarboyev tanishtirgan.

Maqsad - uzoq va yaqin davlatlar bilan o'zaro manfaatlarga asoslangan rishtalarni bir paytda yo'lga qo'yish va olib borish. Ostona hamma bilan do'st bo'la olishini, yirik va kichik davlatlar bilan birdek samarali hamkorlik qilinishi mumkinligini isbotlashga bel bog'lagan.

Xo'sh, bunga qanchalik erishildi?

AQSh Davlat departamentining Energiya diplomatiyasi bo'yicha muovini Lora Lokman deydiki, Qozog'iston serqirra tashqi siyosatda mintaqada yetakchilik qilib kelmoqda.

Lokmanning tushuntirishicha, energetik strategiyada bir tomonga tayanib qolish xato ekanini Markaziy Osiyo yaxshi biladi. O'zaro bog'lanib, infrastrukturani moslash va ulash, energiya manbalarini ishlab chiqarish, sotish va xarid qilishda til topisha olish - eng dolzarb masalalar.

Rossiyaning qo'li hamon baland, deydi Lokman, biroq hukumatlar bu sohada G'arb bilan ishlashga harakat qilmoqda. Vashington undan nima kutilayotganini biladi.

Bayden ma'muriyati tizimlarni isloh qilishga, toza va yashil energiya manbalariga o'tishga undab kelmoqda.

Kaspiy dengizidagi Qashag'an neft inshooti, Qozog'iston
Kaspiy dengizidagi Qashag'an neft inshooti, Qozog'iston

Amerika xususiy sektori asosan Qozog'istonda ishlaydi va uning neft sanoatiga sarmoya qilgan. Boshqa davlatlarga qiziqish bo'lsa-da, kirish sust va bunda bizneslar sistemaga ishonmasligini bildiradi. Korrupsiya, shaffoflik yetishmasligi, yakkahokimlik kabi muammolar sabablar sifatida keltiriladi.

Hatto Qozog'istonda ham yillar davomida mashaqqatli damlarni boshdan kechirgan kompaniyalar, hukumatlar qanchalik undamasin, investitsiya qilishga shoshmaydi.

AQSh hukumati esa o'zi sarmoya qilmasligini, tizim bunday ishlamasligini, Markaziy Osiyo respublikalari uchun xususiy sektorni jalb qila olish muhimligini qayd etib keladi.

Qozog'iston Tashqi ishlar vaziri o'rinbosari Roman Vassilenko deydiki, multi-vektor tashqi siyosat - eng effektiv yo'l. Prezident Qosim-Jo'mart To'qayev, deydi u, bosh diplomat bo'lgan damlarda bunday harakat qilishni targ'ib qilgan.

"1990-yillardagi multi-vektor siyosat va bugungi multi-vektor siyosat orasida farq bor. Chunki dunyo hozirda yanayam chigallashgan, sinovlar va masalalar yanayam global", - deydi Vassilenko.

Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlarining hamda Turkiyaning AQShdagi elchilari Vashingtonda rasmiylar va ekspertlar bilan, 25-may, 2023
Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlarining hamda Turkiyaning AQShdagi elchilari Vashingtonda rasmiylar va ekspertlar bilan, 25-may, 2023

Ostona Rossiya, Xitoy, AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan mustahkam hamkorlik qilishni istaydi. Lekin dunyoning boshqa davlatlari ham uning diplomatiyasida yuqori o'rinlarda.

"Diplomatiya aslida mana shunday murakkab vazifalarni eplashdan iborat emasmi?"

Ekspertlar va diplomatlar multi-vektor yondashuv qanchalik ish berishi mumkinligi yuzasidan azaldan bahslashib keladi. Uning shartlari nima? Normalarni kim belgilaydi?

Qozog'iston o'zini bu jihatdan chiniqqan respublika deb biladi va tajribasini bo'lishishga hozir.

G'arb siyosatshunoslari nazarida Markaziy Osiyo haqiqatan ham bunday taktika uchun qulay mintaqa, chunki Eron, Afg'oniston, Xitoy va Rossiya singari global maydonda keskinligi va ziddiyatlari bilan tanilgan davlatlarga qo'shni.

Vassilenko so'zlariga ko'ra, uning davlati bugungacha erishgan yutuqlar - iqtisodiy taraqqiyot, hozirgi jarayonlar, xalqaro hamjamiyat bilan do'stona va faol aloqalar - multi-vektor tashqi siyosati ijobiy natija berganidan dalolat.

Xalqaro soliq va sarmoya markazidan tahlilchi Ariel Koen ham bu masalalarni yillardan beri o'rganib keladi. Uning fikricha, har bir respublika o'ziga xos diplomatik mushaklarga ega.

"Qozog'iston, shubhasiz, yetakchi. Oxirgi yillarda O'zbekiston ham ildam", - deydi u.

Ostona o'z diplomatik korpusini yarata olgan mamlakat, deya qo'shadi Koen.

Rossiyaning Ukrainadagi urushi fonida mintaqaga e'tibor yanayam oshgan. Rus shovinistlarining bot-bot Markaziy Osiyoni qayta bosib olishga chaqirishi bu davlat bilan uzun chegaraga ega Qozog'istonni xavotirga solib keladi.

To'qayev ma'muriyati Moskva bilan strategik sherik, qator bloklarda u bilan yonma-yon, ammo o'z suvereniteti va mustaqilligi har narsadan ustun ekanini eslatib turadi.

O'zbekiston rahbariyati ham Kreml bilan o'zaro manfaatlarini qanchalik qayd etmasin, rus propagandasi va tahdidlaridan bezovta. Toshkentga ko'ra, uning tashqi siyosati avvalo qo'shnilar bilan hamjihatlikni va integratsiyani maqsad qiladi.

G'arb bilan diplomatiyada investitsiya jalb qilish, AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan ilm-fan va innovatsiya yo'lida yaqindan ishlash, shuningdek, xavfsizlik masalalari prioritet deb belgilangan.

O'zbekiston arab dunyosi, turkiy olam, musulmon davlatlar bilan ham diplomatiyani kuchaytirgan. Lekin uning rasmiylari Qozog'istonniki singari "multi-vektor tashqi siyosat" degan atamani ko'p qo'llamaydi.

Mirziyoyevning o'zi ham, uning diplomatlari ham "o'zaro manfaatli" hamkorlik va sheriklikka urg'u beradi.

AQSh ekspertlari nazarida bunday yondashuv ham effektiv. Mamlakat xalqaro maydonda har doimgidan ham faol, deya kuzatadi ular.

  • 16x9 Image

    Navbahor Imamova

    Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi" teleradiosining yetakchi multimedia jurnalisti. "Amerika Manzaralari" turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan (University of Mysore), magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan (Ball State University) olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan (Harvard University) davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.

    Navbahor Imamova is a prominent Uzbek journalist at the Voice of America. As anchor, reporter, multimedia editor and producer, she has covered Central Asia and the U.S. for more than 20 years on TV, radio and online. Since 2018, she has also been reporting from inside Uzbekistan as the first-ever U.S.-based accredited correspondent in the country. During 2016-2017, she was a prestigious Edward S. Mason Fellow in public policy and management, while earning her Mid-Career Master in Public Administration at Harvard University’s John F. Kennedy School of Government. Navbahor played a pivotal role in the launch of Uzbek television programming at VOA in 2003, and has since presented more than 1000 editions of the flagship weekly show, “Amerika Manzaralari” (Exploring America), which covers American foreign policy focusing on Washington’s relations with Central Asia, as well as life and politics in the U.S. She speaks frequently on regional issues in Central Asia, as well as Uzbek politics and society, for policy, academic, and popular audiences. Her analytical pieces have been published in leading academic and news outlets including Foreign Policy, The National Interest, and the Atlantic. Navbahor also is the founding President of the VOA Women’s Caucus. She began her career at Uzbekistan’s state broadcasting company in Tashkent. She holds a Bachelor of Arts in journalism and mass communication from the University of Mysore, India and a Master of Arts in journalism from Ball State University, Indiana.

Forum

XS
SM
MD
LG