Yevropa Ittifoqi raisi Latviyaga ko'ra, Markaziy Osiyo bilan hamkorlik joyida


Vashingtondagi Jons Xopkins universitetida muhokama, 28-aprel, 2015

Joriy yilning birinchi yarmida 28 davlat a'zoligidagi Yevropa Ittifoqiga yosh demokratiya bo'lmish Latviya raislik qilmoqda. Bu mamlakat diplomatlarining ta'kidlashicha, Markaziy Osiyo blok uchun bag'oyat muhim mintaqa. Besh respublika bilan siyosiy va iqtisodiy hamkorlikni oshirishni Latviya o'zining ustuvor maqsadlaridan biri deb belgilagan. Hozircha gapdan nariga o'tilgani yo'q.

Markaziy Osiyoda Yevropa Ittifoqi qanday manfaatlarga ega degan umumiy bir savolga Latviya rasmiylari javob berishga qiynaladi.

Vashingtondagi nufuzli Jons Xopkins universitetida o'tgan davra suhbatiga mezbonlik qilgan amerikalik professor Fred Starr Yevropa Ittifoqi mintaqada biror masalada hali o'zini ko'rsata olgani yo'q deb hisoblaydi. To'g'ri, blok mintaqa bilan savdo va biznes aloqalariga ega. Lekin Xitoy yaqin orada biznes sheriklikda Yevropa Ittifoqi va Rossiyadan o'tib ketsa ajabmas. Bugun Pekin Markaziy Osiyoning har bir respublikasida eng yirik sarmoyachi.

Starr deydiki, Yevropa Ittifoqi mintaqa xavfsizligi uchun hissa qo'shayapmiz deb ham o'zini avray olmaydi chunki bu borada hali tomonlar til topisha olmagan. Xavfsizlik deganda ular turlicha tasavvurga ega. Buning ustiga Yevropa Ittifoqi konkret dasturlar bilan chiqmagan. Ko'p hollarda Markaziy Osiyo hukumatlarining manfaatlarini olg'a suradigan tahlilchi nazarida informatsiya bobida ham Yevropa Ittifoqi ancha orqada. Mintaqada Yevropa Ittifoqi xususida axborot yetishmasa, ittifoq uzra Markaziy Osiyo haqida ko'p eshitmaysiz. Bu esa aloqalar faol emasligidan darak.

Latviya Tashqi ishlar vazirligi vakili Eduards Stiprais raislik haqida so'zlar ekan, til va siyosiy mentalitet haqida to'xtaldi. Uning aytishicha, Latviya rus tilini unutmagani mintaqa bilan rishtalarni mustahkamlashda qo'l kelmoqda. Taraflar Sovet Ittifoqidan nimalar meros bo'lib qolganini tushunadi. Rossiya va uning tili ta'sirini yaxshi biladi. Ammo, hamma ham bu fikrda emas, chunki Latviyada Rossiya va rus tiliga nisbatan norozilik hissi kuchli. Markaziy Osiyoni Latviyaga bog'lovchi omil nima? Nahotki bu rus tili? Yoki Rossiyaning umumiy ta'sirimi? Stiprais bu savollarni chetlab o'tgan holda uning davlati mintaqada tobora faol ekanini da'vo qiladi.

2007-2013 yillarda Yevropa Ittifoqi mintaqada 750 million yevro (840 million dollar) sarflagan bo'lsa, kelasi yetti yil uchun 1 milliard yevro (1,1 milliard dollar) ajratilishi ko'zlangan.

Manfaatlarni esa Stiprais shunday tushuntiradi: avvalo, xavfsizlik bobida hamkorlik; harbiy bazalarga ega bo'lish uchun emas, balki chegaralar himoyasini ta'minlash, uyushgan jinoyatchilik va qoradori savdosiga qarshi kurash. Ta'lim va taraqqiyotda ko'maklashish. Energetik sanoat rivojlanishi uchun hissa qo'shish va sarmoya kiritish. Iqlimdagi salbiy o'zgarishlarga nisbatan birgalikda chora ko'rish.

Yevropa Ittifoqi Markaziy Osiyo xususida yangi dastur qabul qilganida demokratiya va inson huquqlari targ'ibotini ham maqsad qilgan lekin Latviya Tashqi ishlar vazirligi rasmiysi bu haqda deyarli to'xtalmadi.

Yevropa Ittifoqining Vashingtondagi vakolatxonasi xodimi, diplomat Klaus Botzet deydiki, blok shu kungacha yuritgan siyosati Markaziy Osiyoda samara berdi deyishga arziydi chunki biror davlat bilan kelishmovchilik yoki mojaro yo'q. Qilinishi kerak bo'lgan ishlar, ochilmagan imkoniyatlar talay, deydi Botzet, shu bois ham Yevropa Ittifoqi yaqin kelajakda ko'proq mablag' ajratishni ko'zlamoqda. Blok qonun ustuvorligi va erkinlikni targ'ib qilishga bel bog'lagan. Ozmi-ko'pmi, bu borada harakat bor, deydi u.

Rigada Xalqaro aloqalar instituti direktori Andris Spruds fikricha esa Yevropa Ittifoqi mintaqaga erkinlik haqida aql o'rgatmay to'g'ri qiladi. Inson huquqlari va demokratiyani do'stona va konstruktiv yo'llar bilan quvvatlash mumkin. Ittifoq, deydi u, bir yoki ikki yo'nalishga bor kuchini sarflamay serqirra hamkorlik haqida o'ylashi kerak. Masalan, savdo ko'lamini kengaytirsin; taraqqiyot loyihalari bilan chiqsin; texnoloigiya, ilm-fan va innovatsiya bobida programmalar tanishtirsin. Diplomatik muloqot amaliy ishlarga yetaklasin, deya undaydi Spruds.

Eduards Stiprais, Latviya diplomati
Eduards Stiprais, Latviya diplomati

Yuqoridagi fikrlarni AQShning mintaqa bo'yicha yetakchi diplomatlaridan biri Richard Xoagland ma'qullaydi. Chunki Vashington ham mintaqa rahbarlari bilan muloqot va murosa orqali mavjud masalalarni hal etishni xohlaydi, deydi u.

Obama ma'muriyati nazarida Janubiy va Markaziy Osiyoni bog'lovchi Yangi Ipak yo'li barpo etish mintaqa ahli va xalqaro hamjamiyatning birga ishlashini talab qiladi. Amerika, Yevropa Ittifoqi, xalqaro banklar va tashkilotlar uchun bu ulkan imkoniyat, deydi Xoagland. Biroq nima qilish mumkin? Yangi yo'llar va tijorat tizimlari barpo etish; boj xizmatini isloh qilish; taraqqiyot loyihalari ish berishini ta'minlash, xususiy sektorni sarmoya qilishga ko'ndirish va hokazo, deya sanab o'tadi AQSh rasmiysi.

Andris Spruds, Rigada Xalqaro aloqalar instituti rahbari
Andris Spruds, Rigada Xalqaro aloqalar instituti rahbari

20-24 aprel kunlari Amerikadan borgan delegatsiyaga Markaziy Osiyoning har bir poytaxtida "Islomiy davlat" dan xavotir kuchaygani aytilgan. Xavfsizlik va Afg'onistondagi vaziyat haqida gap ketarkan, terror tizimi solayotgan tahdidga nisbatan chora ko'rish xususida fikr almashilgan.

Yevropa Ittifoqi bu borada nima deydi? Latviya rasmiylari "Islomiy davlat" haqida og'iz ochmadi. G'arb siyosat ahli orasida xavotirga molik yana bir masala bu mintaqaning ikki yirik davlati O'zbekiston va Qozog'istonda keksa, uzoq yillik rahbarlar yaqinda qayta saylanganidir. Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti saylovlar adolatsiz va raqobatsiz o'tdi deb tursa-da, na Amerika va na Yevropa Ittifoqi bu haqda ochiq bayonot bergan.

Vashingtondagi davra suhbatida rahbarlar o'zgarishi nozik jarayon ekani aytildi, ammo O'zbekistonda Islom Karimov, Qozog'istonda Nursulton Nazarboyevdan keyin nima bo'lishi ehtimoli xususida aniq bir fikr bildirilmadi. Mamlakatlardagi kabi bu yerda ham ushbu mavzuda mavhumlik. Bu avvalo tegishli yurtlarning oldidagi masala ekani eslatiladi xolos.

  • 16x9 Image

    Navbahor Imamova

    Navbahor Imamova "Amerika Manzaralari" turkumidagi ilk teledasturlar muallifi. TV, radio va onlayn diktor, prodyuser, muxbir va muharrir. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan (University of Mysore), magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan (Ball State University) olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan (Harvard University) davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.

    Navbahor Imamova is a prominent Uzbek journalist at the Voice of America and a leading Washington-based authority on geopolitics and national development in Central Asia. As anchor, reporter, multimedia editor and producer, she has covered Central Asia and the U.S. for over 15 years on TV, radio and online. During 2016-2017, she was a prestigious Edward S. Mason Fellow in public policy and management, while earning her Mid-Career Masters in Public Administration at Harvard University’s John F. Kennedy School of Government. Imamova played a pivotal role in the launch of Uzbek television programming at VOA in 2003, and has since presented nearly 800 editions of the flagship weekly show, “Amerika Manzaralari,” which covers American foreign policy focusing on Washington’s relations with Central Asia, as well as life and politics in the U.S. She is frequently asked to speak on regional issues in Central Asia, as well as Uzbek politics and society, for policy, academic, and popular audiences, including the U.S. Foreign Service Institute, Princeton University, Columbia University, Johns Hopkins University, Georgetown University, George Washington University, Michigan State University, the University of Wisconsin, Northeastern University, and her alma mater Harvard University. Her essays on the region have been published in journals and edited volumes, including Central Eurasian Studies Review and Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization.

    She began her career at the Uzbek state broadcaster. She holds a Bachelor of Arts in journalism and mass communication from Maharaja’s College at the University of Mysore, India and a Master of Arts in journalism from Ball State University.

Shu mavzuda

XS
SM
MD
LG