AQSh Markaziy Osiyoga harbiy yordam berib kimni quvvatlayapti?


7-sentabr, 2012: Ostonadagi uchrashuv
Yaqinda AQSh Kongressida kechgan tinglovda Markaziy Osiyoda bugun ekstremizm va terrorizm xavfi qanchalik yuqori degan savol o’rtaga tashlandi.



Obama ma’muriyati nazarida favqulodda tahdid yo’q, ammo xavfsizlik bobida mintaqaga yordam berish kerak. Chunki, deydi diplomatlar, bu Amerika manfaatlari uchun ham xizmat qiladi.

Tahlilchilar esa Vashingtonni yordamni yetti o’lchab bir kesishga undamoqda. 2012-yilda regionga jami 215 million dollarlik harbiy yordam ko’rsatilgan. Markaziy Osiyo xalqlari repressiv tuzumlar ostida yashaydi va bu hukumatlarga harbiy madad ko’rsatish bilan Amerika nufuzi yanada pasayishi, davlat o’ziga ko’proq dushman orttirishi mumkin, deydi ayrim ekspertlar.

Konservativ siyosatni targ’ib etib tanilgan tahlil markazi, “Heritage” jamg’armasi ilmiy xodimi Ariel Koen (Ariel Cohen) fikricha, nafaqat Markaziy Osiyo balki Rossiya va umuman sobiq ittifoqning ko’plab burchaklarida islomiy radikalizm xavfi mavjud va Amerika unga qarshi kurashda davlatlarni quvvatlashi kerak.

“2001-yilning 11-sentabridan oldin ham Markaziy Osiyo, xususan O’zbekiston, Qirg’iziston va Tojikiston diniy ekstremistlardan xavotirlanib, Vashingtondan yordam so’ragan, ammo davlatimiz e’tibor bermagan. Afg’onistonni tark etarkanmiz, terrorizmga qarshi kurash hamon davom etayotgani va hamkorlik qilish muhim ekanini unutmaslik kerak”, - deydi Koen.

Vahobiylar, salafiy musulmonlarning eng mutaassib toifasi, Rossiya va mintaqa bo’ylab har yerda topiladi, deydi u, o’z tadqiqotlariga asoslanib. Shimoliy Kavkaz, uning nazarida, qaynoq nuqta va Amerika u yerdan ham ko’zini uzmasligi kerak. Chechenistondagi qonli urush jangarilar ildiziga bolta urolmadi, ular hamon faol, deydi olim.

Kongress oldida gapirgan yana bir ekspert, Jeymstaun jamg’armasi deb nomlangan ilmiy markazdan Jekob Zen (Jacob Zen) esa shunday deydi:

“Markaziy Osiyo bilan yaqindan ishlamasak, Afg’onistonda biror maqsadga erisha olmaysiz.
Tinchlik iqtisodiy taraqqiyot talab qiladi. Afg’on xalqi oyoqqa turishi uchun shimoldagi qo’shnilar ko’magi zarur. Ularni bunga jalb etish uchun esa Amerika kuchli diplomatiya va tashabbuslar bilan chiqishi kerak”.

Olim deydiki, Turkmaniston va Qozog’istondek energetik jihatdan boy davlatlar Amerikaning Yevropadek yaqin ittifoqchilari uchun muqobil manbalar. Shuningdek, deydi u, AQSh qoradori savdosi va terrorizmga qarshi urushni Markaziy Osiyo bilan hamkorliksiz olib borolmaydi.

Regiondan chiqqan jangarilar bugun Tolibon va al-Qoidaning ajralmas qismiga aylanib ketgan. O’zbekiston Islomiy Harakati va Islomiy Jihod Itttifoqi faoliyati susaygandek tuyulishi mumkin, ammo terroristlar bor ekan, ular ham bor, deydi Zen.

“CLI Solutions” degan xususiy firmada strategik maslahatchi Natan Barrik (Nathan Barrick) terrorizm xavfi bor va bu boradagi hamkorlikni cheklamaslik kerak, deydi. Ammo AQShning o’zi moliyaviy jihatdan qiyin bir vaziyatda yashayotgan paytda mintaqada hozirgidan ortiqcha xarajat qilishga hojat yo’q.

“Afg’onistondan chiqishimiz bilanoq mamlakatni Tolibon va uning hamtovoqlari egallab oladi deyishga asos yo’q. Haqiqat shuki, jangarilarning ham sillasi qurigan va avvalgiga qaraganda ozroq moddiy kuch va quvvatga ega. Ular Afg’onistonda hokimiyatga kelishga urinsa ham Markaziy Osiyoga intilmaydi. Mintaqadan chiqqan jangarilarning qoldiqlari qaytishga harakat qilar, ammo Tolibon va al-Qoida uchun bu prioritet emas”.

Amerika Markaziy Osiyoda kim bilan hamkorlik qilayotganiga ko’z yuma olmaydi, deydi Natan Barrik. O’zbekiston singari davlatlarda repressiv tuzum 2005-yilda Andijonda terrorizmni bahona qilib o’z xalqini o’qqa tutgani Vashingtonni ogohlikka undadi.

“O’shanda buzilgan aloqalar hali ham butunlay tiklangani yo’q, buni bilasiz”,- deya murojaat qiladi olim qonunchilarga. “Yordam kimga va nima uchun, qanday shartlar ostida berilmoqda? Buni izchil ko’rib chiqing”.

Natan Barrik nazarida odamlarni mutaassiblik tomon yetaklaydigan sabablar dinda emas, siyosiy repressiya va iqtisodiy yetishmovchilikda.

Stiven Blank (Stepehn Blank), AQSh mudofaa oliygohi professori tahlilicha, 2014-yildan keyin Markaziy Osiyo tinchligiga asosiy tahdid tashqaridan emas, ichki omillardan keladi. Barcha davlatlarda rahbariyat chirigan va xalq talablariga javob bermaydi. Ikki yirik jamiyat O’zbekiston va Qozog’iston keksa prezidentlar, yakkahokimlar qo’lida, deydi u. Ulardan keyin hokimiyat uchun kurash avj olmaydi deyishga asos yo’q, deydi olim. Siyosiy-iqtisodiy muammolar kun sayin chuqurlashmoqda, bu esa faqat beqarorlikka yetaklaydi. Radikalizmga undovchi faktorlar ham shular, deydi u, Natan Barrikning fikrlariga qo’shilar ekan.

Ekspertlar deydiki, Markaziy Osiyo rahbarlari Afg’onistonda vaziyat qaltis deb o’z manfaati yo’lida Amerikadan ko’proq ko’mak undirishga harakat qilayotgan bo’lishi mumkin.

Kongressda mintaqa yuzasidan gapirgan barcha tahlilchilar ta’biricha, Rossiya va Xitoy o’z manfaatlari doirasida strategik bloklar tuzib, mintaqa davlatlarini o’zlariga bo’ysundirishga urinmoqda. Buni yaxshi tushungan rahbarlar esa Amerika va Yevropa Ittifoqi bilan aloqani yaxshilab, yirik qo’shnilariga “G’arb bizni quvvatlaydi” deya ko’rsatib qo’ymoqchi.

  • 16x9 Image

    Navbahor Imamova

    Navbahor Imamova "Amerika Manzaralari" turkumidagi ilk teledasturlar muallifi. TV, radio va onlayn diktor, prodyuser, muxbir va muharrir. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan (University of Mysore), magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan (Ball State University) olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan (Harvard University) davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.

    Navbahor Imamova is a prominent Uzbek journalist at the Voice of America and a leading Washington-based authority on geopolitics and national development in Central Asia. As anchor, reporter, multimedia editor and producer, she has covered Central Asia and the U.S. for over 15 years on TV, radio and online. During 2016-2017, she was a prestigious Edward S. Mason Fellow in public policy and management, while earning her Mid-Career Masters in Public Administration at Harvard University’s John F. Kennedy School of Government. Imamova played a pivotal role in the launch of Uzbek television programming at VOA in 2003, and has since presented nearly 800 editions of the flagship weekly show, “Amerika Manzaralari,” which covers American foreign policy focusing on Washington’s relations with Central Asia, as well as life and politics in the U.S. She is frequently asked to speak on regional issues in Central Asia, as well as Uzbek politics and society, for policy, academic, and popular audiences, including the U.S. Foreign Service Institute, Princeton University, Columbia University, Johns Hopkins University, Georgetown University, George Washington University, Michigan State University, the University of Wisconsin, Northeastern University, and her alma mater Harvard University. Her essays on the region have been published in journals and edited volumes, including Central Eurasian Studies Review and Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization.

    She began her career at the Uzbek state broadcaster. She holds a Bachelor of Arts in journalism and mass communication from Maharaja’s College at the University of Mysore, India and a Master of Arts in journalism from Ball State University.

Shu mavzuda

XS
SM
MD
LG